Bizkaiko foru eta ogasunaren 500 urte (1526-2026)
XVI. Ituna Kongresua | Bilbo, 2026ko apirilak 27-28-29
Bizkaia Aretoa - Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea (EHU)
Bizkaiko Forua eta Ogasuna
1526ko Erreforma, garai berrietarako Forua
1526ko apirilaren 5ean, Bizkaiko Batzar Nagusiek batzorde bat izendatu zuten indarrean zegoen 1452ko Bizkaiko Foruaren erreformari ekiteko.
1526ko abuztuaren 21ean Foru erreformatu edo berri bat sortu zuten, eta, aurrerantzean 1452koa “Foru Zaharra” izenez ezaguna bihurtu zen. Hitzaurrean adierazi zutenez, Foru Zaharra “hainbeste sosegu eta justizia ez zegoen garaian idatzia eta ordenatua” izan zen, eta, ondorioz, beharrezkotzat jo zen garai berrietara egokitutako Foru berria idaztea.
1527an Bizkaiko Jaunaren berrespena lortu zuen, hau da, Gaztelako Erregea zen Karlos I.a, aldi berean Enperadore titulua ere bazuena. Horrez gain, inprimatzeko lizentzia ere eskuratu zen, eta, ondorioz, 1528an Burgosen inprimatu zen. Inprimatuta egoteak garrantzi handia izan zuen, izan ere, aleak epaitegietara bidaltzen ziren eta epaileek kontuan hartu behar zituzten. Aurrerantzean, Bizkaian kultura politiko errepublikarra garatu zen monarkia konposatu baten esparruan.
Bizkaiko mundu mailako historia
XVI. ITUNA Kongresu honetan Bizkaiko Foruak dituen alderdi guztiak eta gaur egunera arte izan duen bilakaera jorratuko dira: Bizkaiko erakundetzea eta gobernu politikoa, Batzar Nagusiak, Foru Ogasuna, ekonomiaren arloak, zuzenbide pribatua, gizartea, eguneroko bizitza, populazioa eta soziabilitatea, oroimen-lekuak, ondare immateriala, jaiak eta herri-kultura, baita musika ere.
Kongresuaren Argazki Galeria
Kongresuaren programa
Bizkaiko erakundetzea, ekonomia, gizartea eta kultura
Programak Foruak dituen alderdi guztiak eta gaur egun arte izan duen bilakaera jorratuko ditu: Bizkaiko erakundetzea eta gobernu politikoa, Batzar Nagusiak, Foru Ogasuna, ekonomiaren arlo guztiak, zuzenbide pribatua, gizartea, eguneroko bizitza, populazioa eta soziabilitatea, oroimenerako lekuak, ondare inmateriala, jaiak eta herri-kultura, musika, eta Bizkaian historia egin duten bizitzak eta abar.
Apirilak 27, Astelehena
9:00 – Partehartzaileen harrera unea.
9:30 – XVI. Ituna Kongresuaren hasierako ekitaldia.
- Esteban Antxustegi Jn., EHUko Euskal Herriko Zuzenbide Historikoko Institutuaren zuzendaria (EHU).
- Joxerramon Bengoetxea. Jn., Euskal Herriko Unibertsitateko (EHU) errektorea.
- Ana Otadui Biteri And., Bizkaiko Batzar Nagusietako lehendakaria.
10:00 – Paul Seaward Dr. (History of Parliament Trust, Vicepres. ICHRPI.)
«The Oak of Guernica, the Ancient Constitution and the Feudal Law: tracing the origins of freedom in Britain and Europe from the sixteenth to the twentieth century».
11:00 – Etenaldia
11:30 – María Isabel del Val Dr. (Valladolideko Unibertsitatea).
«Bizkaia en el marco de la Corona de Castilla: de Enrique IV e Isabel y Fernando a la llegada de Carlos I (1452-1526)».
12:30 – Bizkaiko Foru Berriaren garaia, 1526.
- Imanol Vítores Dr. (EHU): «El Fuero y la reglamentación de la fiscalidad del Señorío de Bizkaia: contextos, agentes e instituciones (siglos XIII-XVI)».
- Andoni Artola Dr. (EHU): «El Fuero y el Imperio: oportunidades económicas, movilidad social, tensiones políticas (siglos XVI-XVIII)».
14:00 – Goizaldeko ekitaldiaren amaiera.
16:00 – Bigarren ekitaldia: Bizkaiko Foru Berriaren garaia, 1526.
- Sergio Escribano Dr. (EHU): «Baserriaren sorrera eta mundu-ekonomia (XV-XVI mendeak)».
- Xabier Zabaltza Dr. (EHU): «Emakumea eta Antzinako Erregimeneko ordezkaritza erakundeak».
- Jose Patricio Aldama Gamboa Dr. (EHU): «Sexualitatearekiko bekatu publikoak Bizkaiko Forualdian: XV-XVIII mendeak».
- Koldo Ulibarri Dr. (EHU): «Euskararen egoera Bizkaiko Foru Berriaren sorrera garaian: teoriak eta praktikak».
17:30
- Xabier Ormaetxea Jn.: «Diego de Valera y el Testimonio del Derecho Vizcaíno a la Desnaturalización (1412-1488)».
- Manu Ugartetxea Jn.: «Del linaje a la villa: Francisco Adán de Yarza y el nuevo orden vizcaíno. El declive de los parientes mayores y el impacto del Fuero Nuevo de 1526».
- Isidoro Jiménez Zamora Jn. (Francisco de Vitoria Unibertsitatea): «Bizkaia desde la Corte de Carlos V e Isabel de Portugal».
- Javier Aspuru Jn.: «Francisco de Mendieta y Retes (1560-1623?) cronista y pintor del imaginario foral de Bizkaia».
- José Alfonso Antequera Chávez Jn. eta Josu Larrinaga Zugadi Jn.: «Vestigios de usos y costumbres festivas en el Antiguo Régimen Foral».
Apirilak 28, asteartea
9:30 – Foruaren muina, Jaurerriaren Ogasun Nagusia eta Finantzak (1526-1877)
- Aingeru Zabala Dr.: «El Consulado de Bilbao como complemento del Fuero nuevo de Bizkaia. (1511-1829)».
10:00
- Rafael López Atxurra Dr. (EHU): «El Fuero y el erario del Señorío de Bizkaia (1526-1804). Una relación dinámica en un contexto cambiante».
10:30
- Joseba Agirreazkuenaga Dr. (EHU, Honorary President ICHRPI): «Bizkaiko Foruaren erreformak Espainiako konstituzio liberalen garaian: Foru Gobernu eta Ogasunaren, errotzea eta indartzea (1808-1877)».
11:00
- Eduardo J. Alonso Olea Dr. (EHU): «El Concierto Económico: la foralidad práctica. 1877-1937».
11:30 – Etenaldia
12:00
- Fernando Martínez Rueda Dr. (EHU): «La foralidad y los municipios vizcaínos (1700-1853)».
- Javier Barrio Jn. (Enkarterrietako Museoa): «Las Encartaciones y los primeros pasos para la integración plena en el Señorío de Bizkaia (1576-1699)».
- Ramon Oleaga Jn.: «El Fuero de Bizkaia y su representación en la cartografía histórica».
- Elena Llorente Arribas Dr. (EHU): «Pruebas e hidalgos de Bizkaia en la Real Chancillería de Valladolid.»
- Ekain Cagigal Montalbán Jn.: «Miguel Archer y las instituciones vizcaínas (1742-1752): una afortunada confluencia de visión política y capacidades técnicas para las infraestructuras de Bizkaia».
14:00 – Goizaldeko ekitaldiaren amaiera
16:00 – Foruaren amaiera eta Ekonomia Itunaren garaia. 1878-1937
- Oscar Alvarez Gila Dr. (EHU): «Del ocaso de la foralidad al renacimiento euskaro: los ecos de la abolición foral en la diáspora vasca de América (1876-1921)».
- Mikel Zabala Montoya Dr. (Bizkaiko Foru Biblioteka): «Fidel de Sagarminagaren bilduma berreraikitzen: ibilbidea eta erronkak».
- Hektor Ortega Jn.: «Patakon ez dabil bakarrik: Bautista Landa, Tretatxu, eta Bizkaiko bandolero sozialak».
- Haizene García-Echave And.: «”Por honor y lealtad a vuestra madre”. Donations for the reconstruction of Biscay 1812-1819».
- Felipe Sobrinos Bueno Jn. eta Mikel Gómez Gastiasoro Jn., Ikerketa Latinoamerikarren Unibertsitate Institutua (IELAT) – Alcalako Unibertsitatea: «Manuel Antonio Luzárraga: marino vizcaíno y oligarca ecuatoriano».
- Begoña Villanueva García And. (EHU): «Teléfono y Fuero: El modelo de gestión del teléfono de seis diputaciones provinciales (1882-1924)».
18:30 – Foru Jauregian barrena ibilaldia
Apirilak 29, asteazkena
9:30 – Gaur eguneko Foru garaia: Balizkoa eta “zaharkitua” ei denaren, teoria eta praktika juridikoa
- Javier Muguruza Jn., aholkulari fiskala: «La práctica del fuero en la actualidad»
- Jon Atxutegi Dr. (EHU): «La arquitectura del Derecho privado en el Fuero Nuevo de Bizkaia: evolución y conexiones entre sus instituciones sucesorias».
- Mikel Urquijo Dr. (EHU, Secretary General, ICHRPI): «Pilar Careaga, diputada provincial en Bizkaia (1964-1971). Una excepción en un universo masculino».
- Jonatan García Rabadán Dr. (EHU): «La élite política foral en Bizkaia: Presidencia, Mesa y Junta de portavoces de Juntas Generales (1979-2025)».
11:00 – Etenaldia
11:30 – Forua eta Ekonomia Ituna mundu globalizatu batean. 1959-2026
- Enrique Lucas Murillo de la Torre Dr. (EHU): «Fuero, Concierto Económico y Constitución».
- Susana Serrano Gazteluurrutia Dr. (EHU): «El Concierto Económico ante la Unión Europea: Del estigma del privilegio a la autonomía fiscal reconocida».
- Mahai ingurua-Mahaingurua: Gemma Martínez Bárbara And. (Bizkaiko Foru Aldundia), Iñaki Alonso Jn. (Eusko Jaurlaritza).
Moderatzailea: Mikel Erkoreka Jn. (Eusko Jaurlaritza)
13:00 – Foru Ogasunen Laborategiaren aurkezpena.
- Nerea Urrutia And. eta Mikel Arregi Jn. (EHU).
13:15 – Amaierako hitzaldia
- Pedro Luis Uriarte Jn.: «Haciendo realidad el sistema foral tradicional de Concierto Económico o Convenios. 1979-1981».
13:45 – Amaierako ekitaldia
- Eduardo Alonso Olea Dr., Itun Ekonomikoaren Katedra (EHU).
- Estitxu Garai Dr., Bizkaiko campuseko errektoreordea.
- Elixabete Etxanobe And., Bizkaiko Ahaldun Nagusia.
Ikaskuntza-materiala
“Elkarrizketak beiratean” Bizkaiko Foru Aldundiak egindako podcast-a da. Honetan, efemeride handien bidez, Bizkaiko sustrai instituzionalak, sozialak eta kulturalak aztertzen dira. Esaterako, Foru Jauregiaren ondare arkitektonikoa, eta mugarri garrantzitsuak, adibidez, Foru Berria, Foru Gobernuaren 500 urteak edo Ekonomia Itunaren 150. urteurrena.
XVI. Ituna Kongresua - Bizkaiko foru eta ogasunaren 500 urte (1526-2026)
Antolatzaileak
«XVI. Ituna Kongresua – Bizkaiko foru eta ogasunaren 500 urte (1526-2026)» Ekonomia Itunaren eta Foru Ogasunen Ikerketarko Ituna Agiritegiak (EHU), Euskal Herriko Zuzenbide Historikorako Institutuak (EHU) eta Ekonomia Itunaren Katedrak (EHU) antolaturiko ekitaldia da.
Babesleak
Laguntzaileak
Kongresua non egingo den
Bizkaia Aretoa - EHU
Euskal Herriko Unibertsitateko Bizkaia Aretoa Bilboko gune enblematiko batean kokatzen da, Itsasadarrari eta Guggenheim museoari begira. Álvaro Siza arkitektoak diseinatu zuen eraikin hau, Abandoibarra etorbidearen erdi-erdian dago, Pedro Arrupe eta Deustuko zubien artean.
Gaur egun, era guztietako ekitaldi sozial, kultural, akademiko eta zientifikoen egoitza da, horietatik asko EHUk antolatutakoak. Horrek, Bizkaia Aretoa erreferentziazko egoitza batean bilakatu du Bilbo mailan ekitaldien sektorean.
Harremanak
Kongresuari buruzko informazioa
Kongresuari buruzko informazio zehatzagoa jaso nahi baduzu, jar zaitez harremanetan Ekonomia Itunaren eta Foru Ogasunen Ikerketarako Ituna Agiritegiarekin.
Ordutegia
Astelehenetik ostiralera
09:00 - 14:00
Leioa Itunagunea
946 012 240
Sarriko Itunagunea
946 017 011
E-posta
ituna@ehu.eus
Deskargatzeko liburua
Bizkaiko Foru Aldundiaren historia. 1500-2014
Foru Aldundiak eta Batzar Nagusiak Euskal Autonomia Erkidegoko erakunde nagusietako bat dira. EAEko hiru lurraldeetako bakoitzak (Araba, Gipuzkoa eta Bizkaia) batzar legegile bat – Batzar Nagusiak – eta foru-gobernu bat ditu, eskumen zabalekin, horien artean zuzeneko eta zeharkako zergak arautzea eta biltzea.
Batzar Nagusiak, Estatuko gainerakoak ez bezala, Lurralde Historikoetako benetako parlamentuak dira, eta Foru Aldundiko Gobernuaren buru eta buru den Ahaldun Nagusia aukeratzen dute bertako kideen artetik. Lurralde bakoitzeko Foru Gobernua Ahaldun Nagusiak zuzentzen du, eta diputatu-talde bat aukeratzen du, gehienez ere hamar diputaturekin. Foru sailen ardura izango dute, Ogasuna, Administrazio Publikoa eta Udalekiko harremana, Sustapen Ekonomikoa, Herri Lanak eta Garraio Publikoa, Ingurumena eta Nekazaritza, Gizarte Ekintza edo Kultura bezalako gaien banaketaren arabera.
Bizkaiko Foru Aldundiak argitaratutako monografia historiko honetan Bizkaiko “Diputatu Nagusi” guztiak identifikatzen eta zerrendatzen dira, 1500etik 2014ra (liburua argitaratu zen urtera), Frankismo garaian demokratikoki hautatuak izan ez arren karguan egon zirenak barne, eta Bizkaiko foru-erakundeen historia aztertzen da, ordutik gaur arte.
Egileak
Joseba Agirreazkuenaga, Eduardo Alonso, Alberto Angulo, Nieves Basurto, Lourdes Etxebarria, Iñaki Garcia, Aritz Ipiña, Santiago Larrazabal, Rafael Lopez, Fernando Martinez, Ramón Oleaga, Susana Serrano, Mikel Urquijo, Mikel Zabalza.